سه متخصص در کافه خبر:
چاقی را باید مثل یک بیماری مزمن درمان کرد
خود درمانی: بالاتر از ۶۰ درصد ایرانیها اضافه وزن یا چاقی دارند؛ متخصصان هشدار می دهند مصرف خودسرانه داروهای لاغری، رژیم های غیراصولی و بی توجهی به درمان روانشناختی، می تواند بحران چاقی را پیچیده تر کند.
به گزارش خود درمانی به نقل از خبر آنلاین، چاقی در ایران دیگر فقط یک مسئله ظاهری یا نتیجه پرخوری نیست؛ بگفته متخصصان، این عارضه به یکی از مهم ترین تهدیدهای سلامت عمومی تبدیل گشته و نتایج آن از دیابت و بیماری های قلبی و عروقی تا مشکلات مفصلی و اختلالات متابولیک گسترش یافته است.
همین مسایل سبب شده اول و دوم آذر ماه پیش رو، نخستین همایش بین المللی چاقی بالینی در ایران برگزار شود، به همین بهانه، سه متخصص تغذیه، دکتر محمد حسن ابوالحسنی، دکتر مهدی شادنوش( دبیر اجرائی همایش چاقی بالینی) و دکتر عبدالرضا نوروزی(دبیر علمی همایش چاقی بالینی) میهمان کافه خبر بودند.
این متخصصان در گفت و گو با خبرآنلاین، از ضعف فرهنگ سازی غذایی، کم تحرکی، مصرف غذاهای ناسالم، سرزنش افراد چاق و بی توجهی به نقش روانشناسی در درمان می گویند. آنها همین طور نسبت به مصرف خودسرانه داروهای لاغری هشدار می دهند و اعتقاد دارند تا آن زمان که پیشگیری و درمان تخصصی چاقی جدی گرفته نشود، هزینه بیماری های ناشی از آن بر دوش نظام سلامت و خانواده ها سنگین تر خواهد شد.
مشروح این گفت و گو را در ادامه بخوانید:
۶۳ درصد ایرانیها اضافه وزن یا چاقی دارند
گفته می شود بالاتر از ۶۰ درصد مردم کشور گرفتار اضافه وزن و چاقی هستند؛ آیا در ایران سیاستهای پیشگیری چاقی به درستی تدوین و اجرا می شود؟
دکتر شادنوش: به نظرم یکی از مهم ترین اتفاقات اخیر در عرصه پیشگیری، نتیجه شورایعالی سلامت و امنیت غذایی به ریاست رئیس دولت بود که در آن سندی در رابطه با جلوگیری از بیماری های مزمن ارایه شد. امروزه خیلی از بیماری های متابولیک که زمینه ساز بیماری های مزمن هستند، ریشه در چاقی دارند.
از گذشته مربیان بهداشت مدارس در عرصه تغذیه آموزش دیده بودند و مراقبان بهداشت در خانه های بهداشت روستایی نیز آموزش های لازم را دریافت کرده بودند. رسانه ها هم سال ها برای فرهنگ سازی کوشیده اند، اما باتوجه به یافته های جدید و موفقیتهای فناوری، تکنولوژی و دارویی، هنوز مسیر زیادی پیش رو داریم.
بخشی از وضعیت چاقی جامعه به فرهنگ و سنت های غذایی ما برمی گردد. غذاهای سنتی ایرانی از نظر مواد غذایی باارزش هستند؛ بعنوان مثال خورشت های پرسبزی، حبوبات و سبزیجات در سفره ما جایگاه دارند، اما کیفیت مواد اولیه و شیوه پخت همیشه رعایت نمی گردد. بطور مثال، قرمه سبزی غذای ارزشمندی است، اما استفاده از گوشت بسیار چرب و این باور سنتی که هرچه غذا چرب تر باشد لذیذتر است، می تواند آنرا به غذایی صدمه زا تبدیل کند.
با وجود فرهنگ سازی های انجام شده، هنوز کمبودهای زیادی داریم. در سال ۲۰۲۴، در یک بررسی جهانی حدود ۴۵ درصد مردم دنیا دارای اضافه وزن یا چاقی شناخته شدند؛ این رقم در پیمایشی که سال ۱۴۰۰ در ایران انجام شد، ۶۳ درصد بود. از جمعیت دارای اضافه وزن و چاقی در جهان، حدود ۱۷ درصد چاق هستند، در صورتیکه در ایران حدود ۴۵ درصد این جمعیت در گروه افراد چاق قرار می گیرند.
این آمار بسیار بالاست و مشکل در خردسالان و نوجوانان هم دیده می شود. کودک و نوجوان چاق، در معرض تبدیل شدن به بزرگسال چاق و مبتلاشدن به بیماری های مختلف قرار دارد. به این علت چاقی باید به یکی از موضوعات مهم مورد توجه جامعه تبدیل گردد.
مشکل اصلی درمان چاقی در ایران کمبود دانش نیست؛ ضعف فرهنگ سازی است
آقای دکتر ابوالحسنی، باتوجه به این آمارها با جامعه ای مواجه هستیم که بخش زیادی از آن چاق یا دارای اضافه وزن است. بنظر می رسد روش ها و پروتکلهای مشخصی برای درمان چاقی و عوارض آن وجود ندارد. این مساله را تایید می کنید؟
دکتر ابوالحسنی: سال هاست در جهان برای کاهش گرسنگی برنامه ریزی می شود و اسنادی تدوین می کنند که مثلاً تا سال ۲۰۱۵ میزان گرسنگی به زیر ۵۰ درصد برسد، اما با رسیدن به موعد تعیین شده، نه تنها هدف محقق نمی گردد، بلکه گاهی وضعیت بدتر هم می شود. در حوزه چاقی نیز چنین اتفاقی رخداده است؛ نهادهای علمی و دانشگاهی هدف گذاری می کنند که تا افق مشخصی شیوع چاقی کم شود، اما با رسیدن به آن زمان، آمارها بازهم افزایشی است.
این موضوع چندوجهی است. یک بخش به پروتکلهای درمانی مربوط می شود، اما موضوع مهم تر فرهنگ مصرف غذا و تغذیه است. از نظر دانش و اطلاعات علمی برای کنترل چاقی کمبودی نداریم، اما فرهنگ غذایی، شهرنشینی، تغییر سبک زندگی، اشتغال همزمان اعضاء خانواده و کاهش فرصت آشپزی در خانه، در کنار افزایش مصرف فست فودها، شرایط را تغییر داده است.
دو سه سال پیش برای یک اردوی جهادی به یکی از محروم ترین مناطق کشور رفتیم. انتظار داشتیم محدودیت غذایی در آنجا مساله اصلی باشد و چنین محدودیت هایی هم وجود داشت؛ اما در بررسی ها متوجه شدیم سهم غذاهای ناسالم و تنقلاتی مثل چیپس و پفک در سبد هزینه خانوار بالاست. حبوبات از راه نهادهای امدادی در اختیار خانواده ها قرار می گرفت، اما برای بچه ها جذابیت چیپس و پفک بیشتر بود. خانواده ها به جای بررسی عادت های غذایی و رفتار مصرف، سراغ مکمل ها و برندهایی می رفتند که حتی خانواده های برخوردار در تهران می شناسند. این نشان داده است که در فرهنگ تغذیه ای مشکل داریم.
خوشبختانه با پیشرفت داروهای جدید چاقی، منحنی شیوع این بیماری در تعدادی گزارشات جهانی روند نزولی پیدا کرده است. در عین حال، برآوردها نشان داده است که وضعیت چاقی، خصوصاً در خردسالان ایران، در افق ۲۰۳۵ بازهم نگران کننده خواهد بود و میزان رشد شیوع آن از میانگین جهانی بیشتر است. زمانی تصور می کردیم چاقی عمدتاً مشکل جوامع غربی است، اما امروز خیلی از کشورها برای کنترل آن اقدام نموده اند و منحنی های ما بازهم وضعیت مطلوبی ندارند.
درمان چاقی چندوجهی است؛ دارو و پروتکلهای درمانی یک بخش آن هستند و فرهنگ مصرف غذا و تغذیه بخش دیگر. به نظرم در فرهنگ سازی کم کاری کرده ایم و باید توجه بیشتری به آن داشته باشیم.
در حوزه درمان، منابع علمی و پروتکلهای مشخصی وجود دارد، اما نمی توان برای همه افراد یک نسخه واحد درنظر گرفت. همان گونه که در تغذیه، برای دوران نوزادی، کودکی، بارداری، شیردهی و سالمندی برنامه های متفاوتی وجود دارد و بیماری هایی مانند سرطان، بیماری های قلبی و عروقی، دیابت و فشار خون هرکدام ملاحظات درمانی خویش را دارند، مدیریت وزن نیز باید متناسب با شرایط فرد صورت گیرد.
دانش آموختگان رشته تغذیه در کشور آموزش دانشگاهی مناسبی می بینند و تعداد فارغ التحصیلان این رشته نیز قابل توجه است. ازاین رو به نظرم ضعف اصلی ما بالاتر از آنکه در دانش و آموزش باشد، در فرهنگ سازی است؛ البته امکان دارد در بخش درمان هم نقصان هایی وجود داشته باشد.
شیوع چاقی در ایران حدود ۴۹ درصد است؛ نگرانی از افزایش چاقی کودکان
دکتر شادنوش: اگر منظورتان پروتکل هایی است که در عرصه سلامت اجرا می شود، باید به تغییر فرهنگ جامعه هم دقت کنیم. در گذشته خانواده هایی وجود داشتند که اگر عروس خانم لاغر بود، او را نمی پسندیدند و معتقد بودند عروس باید هنگام آمدن از خانه پدر کمی چاق باشد.
از آن فرهنگ تا امروز تغییرات زیادی رخداده است. حال چاقی در سیاستهای حوزه سلامت به عنوان بیماری شناخته می شود و ما علاوه بر پیشگیری، وارد حوزه درمان هم شده ایم. زمانی فقط می توانستیم برای فرد چاق برنامه غذایی و رژیم درمانی تجویز نماییم، اما امروز داروهای مناسبی در کشور وجود دارد که در صورت استفاده زیر نظر متخصص می تواند به درمان چاقی کمک نماید.
در گذشته واحد تغذیه بیمارستان ها بیشتر مسئول تهیه غذای بیماران با محدودیت نمک، قند یا چربی بود، اما امروز تغذیه بالینی در بیمارستان ها شکل تخصصی تری پیدا کرده است. متخصص تغذیه بالینی در تیم درمان حضور دارد و در بخش های بستری به مدیریت وضعیت تغذیه بیمار و جلوگیری از سوءتغذیه بیمارستانی کمک می نماید.
کارهای زیادی انجام شده، اما باید سرعت اقدامات را افزایش دهیم؛ چونکه شیوع چاقی در دنیا بالاست و می تواند هزینه های سنگینی به نظام درمان تحمیل کند. اگر بتوانیم این چرخه را اصلاح نماییم و در پیشگیری بیشتر سرمایه گذاری نماییم، هزینه درمان بیماری هایی مانند دیابت و فشار خون نیز کاهش پیدا می کند و در آینده جامعه سالم تری خواهیم داشت.
گفته می شود در خیلی از کشورهای توسعه یافته خصوصاً در اروپا آگاهی بخشی در رابطه با زندگی سالم، پرهیز از الکل و ورزش و تناسب اندام به جایی رسیده که در میان جوانان زندگی سالم به یک الگو تبدیل گشته است، آنها چه کرده اند که ما انجام نداده ایم؟ ما هم می دانیم ورزش مفید می باشد و چاقی صدمه زاست، اما چرا سبک زندگی سالم به قدر لازم در جامعه ما جا نیفتاده است؟
دکتر نوروزی: اگر بخواهیم واقع بین باشیم، وضعیت ما از نظر شیوع چاقی و اضافه وزن از کشورهای اروپای غربی و شمالی بدتر نیست. البته کشورهای اروپائی با متوسط جهانی تفاوت دارند. بعنوان مثال در آمریکا، با جمعیتی حدود ۳۵۰ میلیون نفر، نزدیک به ۷۵ درصد جمعیت چاق یا دارای اضافه وزن هستند. در انگلیس نیز این میزان در جمعیت بزرگسال به حدود ۶۵ درصد می رسد.
در ایران هم شیوع چاقی بالاست، اما در مناطق مختلف کشور یکسان نیست. در شهرهای بالای ۷۰۰ هزار نفر، شیوع اضافه وزن و چاقی حدود ۶۰ درصد یا بیشتر است. بالاترین میزان در تعدادی مناطق استانهای شمالی، همچون مازندران و گیلان، دیده می شود؛ در عین حال، رقم کلی کشور حدود ۵۰ درصد، یعنی حدود ۴۹ درصد است.
در حال حاضر وضعیت ما از نظر شیوع اضافه وزن و چاقی نسبت به بیشتر کشورهای اروپائی بهتر است، اما این شرایط لزوما ادامه پیدا نمی نماید. شیوع چاقی در خردسالان و نوجوانان ما سالانه حدود ۶/۵ درصد افزایش خواهد یافت و ارزیابی شده است که این میزان تا سال ۱۴۱۵ به حدود ۷۰ درصد برسد. ازاین رو نگرانی اصلی ما روند چاقی در خردسالان و نوجوانان و نتایج آینده آن است.
چاقی بیماری مزمن است؛ درمان آن با رژیم های کوتاه مدت امکانپذیر نیست
گویا تعریف چاقی هم تغییر یافته است و در مجله معتبر لنست در سال ۲۰۲۵ هم این مساله عنوان شده، در رابطه با تعریف جدید توضیح می دهید؟
دکتر نوروزی: بله، تعریف چاقی تغییر یافته است. دیگر نمی توان این پدیده را فقط بر مبنای وزن فرد تعریف کرد. وزن و شاخص توده بدنی یا BMI مهم هستند، اما در تعریف جدید، اگر فرد BMI بیشتر از ۲۵ داشته باشد و همزمان با بیماری یا مشکل زمینه ای مانند مقاومت به انسولین، تخمدان پلی کیستیک، اختلالات تنفسی هنگام خواب یا آرتروز زانو ناشی از وزن مواجه باشد، می توان از چاقی بالینی صحبت کرد.
ممکن است فردی وزن بالایی داشته باشد، اما مشکل بالینی مشخصی نداشته باشد. در گذشته معمولاً BMI بیشتر از ۳۰ را معیار چاقی درنظر می گرفتیم، اما با تعریف جدید، افراد دارای BMI بیشتر از ۲۷ نیز امکان دارد در گروه افراد چاق قرار بگیرند.
در موضوع چاقی دو محور اصلی داریم: پیشگیری، یعنی ممانعت از چاق شدن جمعیت، و درمان افرادی که حال با چاقی زندگی می کنند. درحال حاضر تعداد افراد چاق به اندازه ای زیاد شده که باید برای درمان آنها برنامه ریزی نماییم و کمک نماییم از وضعیت بیماری بیرون بروند.
چاقی بیماری مزمنی است که فرد مدت طولانی با آن درگیر می شود؛ ازاین رو درمان آن هم به برنامه ای تخصصی و مستمر نیاز دارد. همان گونه که برای شکستگی دست به ارتوپد رجوع می نماییم تا در رابطه با گچ گرفتن یا جراحی تصمیم بگیرد، برای درمان چاقی نیز باید به متخصص رجوع نماییم.
با این حال، در جامعه این تصور وجود دارد که می توان رژیمی را از اینستاگرام یا شبکه های اجتماعی گرفت؛ رژیمی که امکان دارد برای صدها نفر یکسان تجویز شده باشد. بعضی افراد هم تصور می کنند با خرید یک آمپول از داروخانه یا تهیه قرص لاغری از آرایشگاه و عطاری می توانند وزن کم کنند. چنین روشی درمان اصولی نیست.
در بهترین حالت امکان دارد وزن فرد کاهش پیدا کند، اما بخش قابل توجهی از این کاهش می تواند مربوط به عضلات و ماهیچه ها باشد. در این شرایط، امکان دارد ۶۰ درصد کاهش وزن از چربی و ۴۰ درصد از ماهیچه ها باشد. رژیمی که بدون نظر متخصص انتخاب شده باشد، بعد از قطع شدن معمولاً به بازگشت وزن منجر می شود و گاهی وضعیت فرد را بدتر می کند؛ چونکه امکان دارد تمام وزن ازدست رفته بشکل چربی بازگردد.
بسیار پیش می آید که فردی می گوید از ۷۰ کیلوگرم به ۶۴ کیلوگرم رسیده، اما بعد از رها کردن رژیم باردیگر به وزن قبلی برگشته و حتی سایزش بیشتر شده است. دلیل این اتفاق می تواند افزایش درصد چربی بدن در پی کاهش وزن غیراصولی باشد.
برنامه کاهش وزن فقط پایین آوردن عدد ترازو نیست؛ باید کاهش وزن مدیریت و تثبیت شود. تجربه نشان داده است خیلی از افراد وزن کم می کنند، اما مرحله تثبیت را ادامه نمی دهند و باردیگر به وزن قبلی برمی گردند.
دکتر عبدالرضا نوروزی هدف درمان چاقی کاهش چربی است، نه پایین آوردن عدد ترازو
آقای دکتر ابوالحسنی، سال قبل هم در رابطه با آمپول ها و داروهای لاغری صحبت کردیم. شما آن زمان گفتید همان گونه که برای بیماری های قلبی و سایر بیماری ها دارو داریم، دانشمندان برای چاقی هم داروهایی طراحی نموده اند و این اتفاق یک انقلاب شمرده می شود. استقبال از این داروها در ایران هم افزایش پیدا کرده است. آیا عوارض این داروها به درستی در مراحل علمی و آزمایشگاهی بررسی شده است؟ آیا این داروها برای افراد چاق همان نقشی را دارند که داروهای قلبی برای بیماران قلبی ایفا می کنند؟
سوال خوبی است. اجازه بدهید با یک سوال پاسخ بدهم: آیا در خانه چاقو دارید و از آن استفاده می کنید؟ در ۱۰ سال قبل چند بار با چاقو دستتان را بریده اید؟
گاهی در رابطه با یک ابزار صحبت می نماییم و می پرسیم آیا درست تولید شده و ایمنی لازم را دارد یا نه. این یک بحث است؛ اما بحث دیگر این است که آیا از ابزاری که به درستی و با خطر کم تولید شده، درست استفاده می نماییم یا خیر.
تولید دارو فرایندی طولانی دارد؛ از تحقیقات اولیه و آزمایش های حیوانی تا مطالعات انسانی و عبور از مراحل مختلف بررسی. دارو باید از مراجع مربوطه، همچون سازمان های ناظر، مجوز بگیرد. این مجوز به مفهوم تایید حداقل ایمنی دارو برای مصرف است و روند بررسی خیلی سخت گیرانه ای دارد.
البته نمی توان گفت خطا در این راه رخ نمی دهد؛ خطا بخشی از ماهیت علوم تجربی است. در شروع کتاب هاریسون هم بر این نکته تأکید شده که پزشکی علمی دائم التغییر است و اطلاعات آن باید پیوسته به روز شود.
داروهای جدید چاقی تحول مهمی در درمان این بیماری به وجود آورده اند، اما متاسفانه در خیلی از موارد ناصحیح مصرف می شوند. گاهی بیمار در رابطه با عوارض دارو می پرسد و نگران است که آیا سبب سرطان، نابینایی یا ناباروری می شود؟ داروها قبل از ورود به بازار به اندازه زیادی مطالعه می شوند و اگر در ادامه عارضه ای شناسایی شود، جامعه پزشکی و نهادهای علمی باید آنرا اعلام کنند.
در تاریخ پزشکی نمونه هایی از این اتفاق وجود دارد. دارویی که زمانی برای کنترل تب و درد استفاده می شد، بعد از مدتی به علت ارتباط با تولد نوزادانی با اندام های ناقص و عارضه ای به نام فوکوملیا شناخته شد و بعد از مشخص شدن خطر، از چرخه درمان کنار گذاشته شد. ازاین رو نظام پزشکی باید عوارض داروها را رصد و در صورت ضرورت در رابطه با آنها اطلاع رسانی کند.
اما بخشی از عوارضی که امروز باید بیشتر به آن دقت کنیم، نتایج مصرف خودسرانه داروهاست. برای توضیح این مساله می توان BMI را به سطح آب یک حوض تشبیه کرد. سطح آب به ارتفاع و اندازه حوض بستگی دارد، اما فقط با دیدن سطح آب نمی توان در رابطه با کیفیت محتویات آن قضاوت کرد.
ممکن است BMI فردی ۲۵، ۲۷ یا ۳۰ باشد، اما ترکیب بدن او مناسب باشد؛ در مقابل، فردی امکان دارد BMI طبیعی و ظاهری متناسب داشته باشد، اما درصد چربی بدنش بالا باشد. ایراد BMI این است که ترکیب بدن را نشان نمی دهد؛ این شاخص مربوط به حدود یک قرن پیش است و امروز ابزارهای دقیق تری برای اندازه گیری درصد چربی، توده عضلانی و میزان آب بدن داریم.
با این حال، افراد گاهی بر مبنای سفارش داروخانه، آرایشگاه، بلاگر یا باشگاه ورزشی، بدون آگاهی تخصصی دارو مصرف می کنند. یکی از شرکتهای بزرگ دارویی به من می گفت میزان خرید بلاگرها از محصولاتشان حتی از خرید پزشکان بیشتر است؛ در صورتیکه این افراد دانش پایه تغذیه را ندارند.
هدف از درمان، کاهش چربی است، نه فقط پایین آمدن عدد ترازو یا از دست دادن آب و عضله. اگر فرد ۲۰ کیلوگرم وزن بکاهد، اما طبق تحلیل بدن ۱۶ کیلوگرم آن آب و عضله و فقط چهار کیلوگرم آن چربی باشد، در حقیقت نتیجه مطلوبی نگرفته است؛ هرچند ترازو به او احساس موفقیت می دهد.
پس از قطع دارو، امکان دارد وزن طی یک تا سه ماه برگردد و این دفعه چربی بیشتری جایگزین شود. بازگشت چربی می تواند در نواحی نامناسب تری اتفاق بیفتد و به جای چربی زیرپوستی، در اطراف اندام های داخلی مانند قلب و کلیه ها تجمع پیدا کند. این چربی احشایی یکی از عاملهای مهم خطر برای سلامت است.
گاهی به مراجعان می گویم اگر مقرر است وزن را بشکل غیراصولی کم کنید و بعد با شرایط بدتری آنرا بازگردانید، بهتر است فعلا وزن خویش را ثابت نگه دارید؛ چون امکان دارد وضعیت فعلی از شرایطی که بعد از کاهش وزن نامناسب و بازگشت آن ایجاد می شود، بهتر باشد.
تأخیر در کنترل اضافه وزن، بازگشت به وزن طبیعی را دشوارتر می کند
دکتر نوروزی: جلوگیری از چاقی یک موضوع مشخص است، اما درمان آن چند بخش دارد. یکی از اجزای اصلی درمان، رژیم غذایی کم کالری است؛ یعنی میزان انرژی دریافتی باید کمتر از انرژی مصرفی سلول های بدن باشد تا بدن از ذخایر چربی استفاده نماید.
تجویز چنین رژیمی ساده نیست. متخصص تغذیه باید آموزش دیده باشد تا برنامه ای تنظیم کند که ضمن کاهش کالری، نیاز فرد به ریزمغذی ها، پروتئین و کربوهیدرات را هم تامین کند.
در کنار رژیم، یکی از مهم ترین مسایل اشتهاست. بدن انسان به ذخیره چربی تمایل دارد، چون چربی منبع انرژی برای روزهای کمبود غذاست. بعنوان مثال، حدود ۲۵ درصد وزن طبیعی بدن یک خانم می تواند چربی باشد و اگر این میزان به زیر ۱۲ درصد برسد، چرخه تخمک گذاری امکان دارد مختل شود؛ چونکه بدن احساس می کند ذخیره انرژی کافی برای حاملگی و شیردهی ندارد.
در گذشته، ذخیره چربی بیشتر به بقای انسان کمک می کرد. مغز ما هنوز هم تا حد زیادی با همان سازوکار عمل می کند و به این علت اشتها می تواند مانع مهمی در ادامه رژیم کم کالری باشد.
داروهای تزریقی جدید عمدتاً با کاهش اشتها عمل می کنند؛ قرار نیست مستقیما چربی را بسوزانند، بلکه به فرد کمک می کنند رژیم کم کالری تجویزشده از جانب متخصص را بهتر رعایت کند. پزشک امکان دارد بسته به شرایط بیمار از داروهای دیگری نیز برای افزایش سوخت وساز یا کاهش جذب چربی استفاده نماید. در کنار این موارد، فعالیت بدنی اهمیت بالای ی در پایین آوردن وزن دارد. برای مشکلاتی مانند افتادگی پوست یا تیرگی دور چشم بعد از کاهش وزن نیز راهکارهایی وجود دارد.
باید دقت کنیم که چاقی بیماری مزمن و طولانی مدت است و درمان آن هم به برنامه ای بلند مدت نیاز دارد. نباید انتظار داشته باشیم با دو ماه رژیم، همه مشکلات برطرف شود. از سوی دیگر، بی توجهی به افزایش وزن نیز درست نیست؛ چونکه امکان دارد فرد به مرحله ای برسد که بازگشت به وزن طبیعی برایش بسیار دشوار شود.
دکتر مهدی شادنوش
دکتر شادنوش: داروهای لاغری را با داروهای قلبی و عروقی مقایسه کردید؛ اما مگر داروهای قلبی هیچ عارضه ای ندارند؟ اساسا دارویی وجود ندارد که کاملا بدون عارضه باشد. حتی آسپرین ۸۰ که خیلی از افراد در سنین مختلف مصرف می کنند، در صورت استفاده روزانه می تواند پیامدهایی داشته باشد؛ بعنوان مثال، اگر فردی که آنرا مصرف می کند به جراحی اورژانسی نیاز پیدا کند، رقیق شدن خون اهمیت پیدا می کند.
داروهای جدید چاقی تحول بزرگی در عرصه سلامت هستند و احتمالاً چهره بیماری ها را در آینده تغییر خواهند داد. خطر اصلی زمانی ایجاد می شود که افراد خودسرانه از آنها استفاده نمایند.
برای نمونه، به لطف تلاش دانشمندان ایرانی، دارویی که نوع خارجی آن با قیمت ارز فعلی حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون تومان در هفته هزینه دارد، در ایران با حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان قابل تهیه است. در عین حال، این که دارو بدون نسخه در دسترس باشد و افراد بتوانند به سادگی آنرا از داروخانه تهیه کنند، خطرآفرین است. حتی نمایش پوسترهای تبلیغاتی این داروها در داروخانه ها نیز می تواند مشکل ساز باشد.
فردی که فقط با پرسیدن یک سوال از داروساز دارو را تهیه و مصرف می کند، امکان دارد در مدت یک تا یک ماه و نیم شش کیلوگرم وزن بکاهد، اما گرفتار ضعف شود و حتی نتواند به سادگی از روی صندلی بلند شود. این اتفاق می تواند نتیجه مصرف خودسرانه و کاهش وزن غیراصولی باشد.
داروهای جدید در یک دهه گذشته در دنیا مصرف شده اند و در رابطه با آنها مطالعات و گزارشات گوناگونی وجود دارد. این داروها در مجموع داروهای مفیدی هستند و می توانند آغازگر نسلی از درمان ها باشند که در آینده در مدیریت بیماری های مزمن نقش مهمی ایفا می کنند.
در بحث فرهنگ سازی هم تجربه کشورهای دیگر قابل توجه است. بعنوان مثال، در جامعه فرانسه فرهنگی با این مضمون ترویج می شود که «بخور، اما حرکت کن و تحرک داشته باش». یکی از علل چاقی در ایران، علاوه بر مصرف بالاتر از اندازه غذا، کم تحرکی است. جامعه ما تحرک بدنی کمی دارد و بنابراین بخش زیادی از انرژی دریافتی بشکل چربی ذخیره می شود. ازاین رو باید مردم را به تحرک روزانه تشویق کرد و برای ورزش برنامه ریزی داشت.
انگ اجتماعی مراجعه به روانشناس، یکی از موانع درمان چاقی
سوال: در پروسه کاهش وزن یک حلقه مفقوده هم وجود دارد و آن روانشناسی است. افراد چاق در جامعه مدام سرزنش و قضاوت می شوند و از نظر روانی تحت فشار قرار می گیرند، اما هنگام درمان کمتر به شرایط روانی آنها توجه می شود. نظر شما چیست؟
دکتر ابوالحسنی: همان گونه که گفتید، درمان چاقی چندوجهی است. حدود یک دهه پیش، زمانی که در یکی از مراکز آموزشی دولتی کلینیک چاقی راه اندازی کردیم، تصمیم گرفتیم نگاهی چندوجهی داشته باشیم.
یک بخش درمان، رژیم درمانی و تغذیه، شامل اصلاح رفتار غذایی و دارودرمانی است؛ بخش دوم فعالیت بدنی و بخش سوم حوزه روان و شناخت درمانی است. اگر هرکدام از این سه پایه گرفتار ضعف باشد، پروسه مدیریت وزن ناقص می ماند.
در محیط های دانشگاهی و آموزشی کشور، روانشناسان و روانپزشکان وارد پروسه درمان شده اند. من نیز در کلینیک خصوصی خود، با الگو گرفتن از بخش آموزشی، از روانپزشک و روان درمانگر متخصص چاقی استفاده کردم، اما استقبال چندانی از این خدمات نشد.
متاسفانه در جامعه این تصور وجود دارد که مراجعه به روان شناس یا روانپزشک به مفهوم داشتن مشکل روانی یا دریافت برچسب است؛ در صورتیکه برای اصلاح رفتارها به تخصص این حوزه نیاز داریم. درحال حاضر متخصصان و مشاوران تغذیه بخش زیادی از این مسئولیت را برعهده دارند و در آموزش های خود با جنبه های روانشناختی تغییر رفتار آشنا می شوند.
دکتر نوروزی: به موضوعی که دکتر اشاره کردند، اختلالات رفتاری خوردن می گوییم. در چند پژوهشی که انجام داده ایم، مشخص شده است طیفی از این اختلالات در جامعه وجود دارد. حدود ۲۰ درصد افراد چاق در کشور درجاتی از اختلال رفتاری غذا خوردن دارند.
یکی از انواع این اختلالات، پرخوری دوره ای است؛ یعنی فرد در دوره هایی که امکان دارد هر شش ماه، دو ماه یا حتی ماهی یک مرتبه رخ دهد، چند روز گرفتار پرخوری می شود. این وضعیت گاهی با محرک هایی مانند آغاز دوره عادت ماهیانه یا تغییر فصل ارتباط دارد.
نوع دیگر، پرخوری در زمان استرس است. این استرس لزوما شدید نیست و می تواند ناشی از مطالبی مانند آلودگی هوا یا نگرانی از امتحان باشد. این افراد معمولاً چند ساعت بعد از تجربه استرس، دوره ای از پرخوری دارند. شیرین خوری و سندروم پرخوری شبانه نیز از موارد شایع هستند. پرخوری شبانه را خصوصاً در افرادی می بینیم که وعده های غذایی خود، مانند صبحانه یا ناهار، را حذف می کنند.
این موارد هرکدام درمان خاص خویش را دارند و شیوه درمان به شرایط فرد بستگی دارد. حتی امکان دارد داروهایی که برای این افراد تجویز می شود با درمان معمول چاقی متفاوت باشد.
دکتر شادنوش: اگر بخواهیم از موارد حاد و پیچیده فاصله بگیریم، باید به رفتارهای روزمره خانواده ها هم دقت کنیم. در چند خانواده هنگام غذا خوردن تلویزیون خاموش است و اعضاء خانواده بدون تماشای برنامه تلویزیونی غذا می خورند؟ امروز هم گوشی تلفن همراه جای تلویزیون را گرفته است؛ گاهی به جهت اینکه کودک غذای بیشتری بخورد، فیلم یا کارتون برایش پخش می کنند تا حواسش پرت شود. این رفتارها بر عادت های تغذیه ای تاثیر می گذارند.
سرزنش کردن افراد چاق، خصوصاً نوجوانان و جوانان، نیز می تواند صدمه زا باشد. والدین گاهی از روی دلسوزی به فرزندشان می گویند چقدر چاق شده ای یا لباست اندازه ات نیست، اما همین تذکرها و فشارهای روانی امکان دارد در پرخوری فرد تاثیر منفی بگذارد.
رژیم غذایی یکسان برای همه افراد؛ نگاهی ناصحیح در درمان چاقی
آقای دکتر نوروزی و آقای دکتر شادنوش، شما دبیر علمی و دبیر اجرائی کنگره چاقی بالینی هستید. این کنگره با چه هدفی برگزار می شود؟ آیا مقرر است به تدوین دستورالعملی منجر شود یا بیشتر برای تبادل یافته های علمی میان متخصصان است؟
دکتر نوروزی: این همایش، اولین کنگره چاقی بالینی ایران است. انتخاب این عنوان به این علت است که می خواهیم چاقی را به عنوان یک بیماری درنظر بگیریم. در چند سال قبل از یک سو آگاهی مردم افزایش پیدا کرده و از جانب دیگر شیوع چاقی در کشور بیشتر شده است. حال دیگر فقط با موضوع جلوگیری از چاقی مواجه نیستیم؛ تعداد زیادی از افراد چاق هستند و باید برای درمان آنها برنامه ریزی نماییم.
موضوع دیگر، ابلاغ سند ملی جلوگیری از بیماری های مزمن غیرواگیر در شورایعالی سلامت و امنیت غذایی با حضور رئیس دولت است. پایه اصلی این سند، برنامه های جلوگیری از دیابت، بیماری های قلبی و عروقی، کبد چرب و بیماری های مشابه است و چاقی یکی از محورهای اصلی آن به حساب می آید.
ابلاغ این سند دست ما را برای برنامه ریزی بازتر کرده است. از سوی دیگر، در یک سال قبل امکان درمان نیز بیشتر شده است. داروهای جدید چاقی که در همه کشورهای دنیا به سادگی در دسترس نیستند، خوشبختانه در ایران نیز توسط شرکتهای داروسازی داخلی تولید می شوند. ازاین رو امکان طراحی برنامه هایی برای پیشگیری و درمان چاقی فراهم تر شده است.
کنگره چاقی بالینی یک همایش دو روزه است که پزشکان و کارشناسان تغذیه در آن حضور دارند و کوشیده ایم جدیدترین یافته ها در رابطه با درمان چاقی را ارایه نماییم.
بیمه ها هنوز حمایت کافی از داروهای جدید و درمان چاقی ندارند
دکتر شادنوش: جامعه تغذیه ایران وظیفه دارد به مساله تغذیه مردم توجه کند و اهمیت اصلاح سبک زندگی را به عنوان زیربنای سلامت به جامعه یادآوری کند. طی سالیان گذشته، پیشکسوتان و سپس نسل جدید همکاران ما کنگره های تغذیه را در سطح داخلی و بین المللی برگزار کرده اند.
حوزه تغذیه امروز به بلوغی رسیده که باید آگاهی رسانی تخصصی تری داشته باشد. از یک طرف، به کمک رسانه های جدید مردم به دنبال اطلاعات تازه هستند و از سوی دیگر، بیماری ها پیچیده تر شده اند و به توجه ویژه تری نیاز دارند. به این علت تصمیم گرفتیم در عرصه تغذیه روی موضوع مشخص تری مانند چاقی بالینی تمرکز نماییم.
چاقی بالینی به شرایطی اشاره دارد که فرد علاوه بر چاقی، با یک بیماری مزمن جدی مانند آپنه خواب، دیابت یا فشار خون مواجه است یا عوامل خطر دیگری دارد. بعنوان مثال، در چاقی شکمی، مطالبی مانند کبد چرب و مشکلات غددی و گوارشی اهمیت پیدا می کنند. این شرایط به بررسی تخصصی تر و آشنایی همکاران با جدیدترین موفقیتهای دنیا نیاز دارد تا روش ها و سازوکارهای مواجهه با بیماری به روز شود.
در سالیان گذشته چاقی در وزارت بهداشت ایران به عنوان بیماری شناخته شده و دولت نیز در مقاطعی از درمان آن حمایت کرده است. بعنوان مثال، برخی جراحی های چاقی با شرایطی تحت پوشش بیمه قرار گرفتند.
اکنون با ظهور داروهای جدید، امکانات درمانی بهتر و در دسترس تری فراهم گشته است. لازم است بیمه ها نیز به این مساله توجه نمایند. هزینه هایی که در آینده برای درمان بیمار دیابتی یا دیالیزی صرف می شود، می تواند در بخشی از موارد با سرمایه گذاری در داروهای خوراکی و تزریقی جدید و درمان چاقی کم شود. این تکنیک ها در مواردی خطر کمتری از جراحی دارند و می توانند اثربخشی بیشتری داشته باشند. تا امروز بیمه ها توجه کافی به این حوزه نداشته اند، اما حمایت آنها می تواند در کنترل چاقی و بیماری های ناشی از آن موثر باشد.
پیام من به مردم این است که چاقی در کشور گسترده است، اما درمان آن کاملا تخصصی است. حتی اگر برای افراد برنامه غذایی روزانه تنظیم می نماییم، نمی توانیم یک برگه واحد را به چند نفر بدهیم و تصور نماییم برای همه مناسب می باشد. رژیم غذایی و درمان باید متناسب با شرایط هر فرد طراحی شود و درمان های جدید نیز حتماً باید زیر نظر متخصص انجام شوند.
بهترین مرجع برای مدیریت تغذیه، متخصص تغذیه است؛ چونکه فرصت دارد با بیمار گفت و گو کند، به او مشاوره بدهد و روند درمان را پیگیری کند. امکان دارد پزشکان دیگر نیز مجاز به تجویز دارو باشند، اما به علت حجم مراجعات، فرصت کمتری برای مشاوره مفصل و پیگیری مداوم دارند. ازاین رو مردم باید درمان چاقی را زیر نظر متخصص مربوطه انجام دهند که با کمترین عوارض از فواید درمان بهره مند شوند.
دکتر محمد حسن ابوالحسنی چاقی عامل خطر بالاتر از ۷۰ تا ۸۰ درصد بیماری های غیرواگیر است
دکتر ابوالحسنی: در حدود یک سده گذشته، شش عامل اصلی مرگ ومیر در دنیا بیماری های عفونی مانند حصبه، سرخک، دیفتری و کزاز بودند. با گسترش واکسن ها، خیلی از این بیماری ها قابل پیشگیری شدند. حدود سه دهه پیش، زمانی که دانشجوی پزشکی بودیم، در دوره آموزشی خود حتی با موردی از مبتلاشدن به دیفتری مواجه نمی شدیم.
امروز بیماری های غیرواگیر مانند دیابت، فشار خون، بیماری های قلبی و عروقی و سرطان ها از عوامل اصلی مرگ ومیر هستند. چاقی نیز یکی از مهم ترین عوامل خطر برای بخش بزرگی از این بیماری هاست و بگفته من، در بالاتر از ۷۰ تا ۸۰ درصد این بیماری ها نقش مهمی دارد.
این کنگره با محوریت چاقی بالینی برگزار شده است. در دهه های گذشته کنگره های گوناگونی در عرصه تغذیه با موضوعات مختلف برگزار شده اند؛ از امنیت غذایی تا موضوع «از مزرعه تا سفره». اما حال لازم است بشکل تخصصی تری به چاقی و نتایج آن بپردازیم.
موضوع دیگر، بار اقتصادی بیماری هاست. در عرصه بیماری های غیرواگیر که خیلی از آنها با چاقی ارتباط دارند، باید نتایج اقتصادی را نیز درنظر گرفت. دولت ها برای اختصاص بودجه به عدد و رقم نیاز دارند، نه فقط بیان اهمیت عاطفی یک موضوع. هدف از برگزاری این رویداد علمی می تواند انتقال همین پیام به سیاست گذاران باشد که بخش قابل توجهی از بودجه کشور صرف درمان چاقی و نتایج آن می شود.
هزینه ها به تعویض مفصل به علت افزایش وزن، درمان بیماری های قلبی و عروقی، جراحی بای پس و ده ها بیماری دیگر اختصاص پیدا می کند. سازمان های بیمه گر به عنوان بزرگ ترین خریداران خدمات درمانی، معمولاً خدمات شناخته شده را پوشش می دهند؛ اما در عرصه چاقی تا حالا خریدار و حامی مناسبی نبوده اند. این در حالیست که هزینه های سنگین مراحل بعدی و نتایج چاقی را پرداخت می کنند.
به نظر من، سیاست گذاران حوزه سلامت و بیمه باید به جای آنکه فقط هزینه تعویض مفصل فردی را بپردازند که به علت اضافه وزن گرفتار آرتروز شده است، به سراغ پیشگیری و درمان چاقی بروند؛ یعنی سرچشمه مشکل را با هزینه ای کمتر اصلاح کنند. فکر می کنم این نیز یکی از پیام های مهم این کنگره برای سیاست گذاران حوزه سلامت است.
حرف آخر اینکه البته نمی توان گفت خطا در این راه رخ نمی دهد؛ خطا قسمتی از ماهیت علوم تجربی است. اگر فرد ۲۰ کیلوگرم وزن کم کند، اما طبق تحلیل بدن ۱۶ کیلوگرم آن آب و عضله و فقط چهار کیلوگرم آن چربی باشد، در واقع نتیجه مطلوبی نگرفته است؛ هرچند ترازو به او احساس موفقیت می دهد. بطور مثال، به لطف تلاش دانشمندان ایرانی، دارویی که نوع خارجی آن با قیمت ارز فعلی حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون تومان در هفته هزینه دارد، در ایران با حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان قابل تهیه است.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب